СпејсИкс за првпат ќе се обиде да го лансира Старшип во орбитата: Последиците може да бидат огромни

СпејсИкс денеска за првпат ќе се обиде да го лансира Старшип во орбитата. Тоа ќе овозможи во орбитата да биде поставена првата група од новата генерација интернет-сателити Старлинк. Се очекува лансирањето да се случи во рамките на 75-минутниот прозорец за лансирање, кој ќе започне во 8 часот и 15 минути наутро по источноамериканско време.

Доколку пробниот лет во понеделник биде успешен, тоа би можело да претставува огромен чекор напред и да покаже дека Старшип наскоро би можел да ја напушти фазата на пробни летови и да премине во целосна оперативна употреба.

Со преминувањето на оваа граница од страна на Старшип, се очекува последиците за вселенската индустрија да бидат огромни.

Старшип се подготвува за распоредување низа нови вселенски технологии, меѓу кои се и унапредените сателити Старлинк, дизајнирани да го зголемат капацитетот на глобалната интернет-мрежа на СпејсИкс, како и орбитални центри за податоци, за кои извршниот директор Илон Маск се надева дека ќе ги напојуваат моделите со вештачка интелигенција кои трошат големи количества енергија.

Во услови на нова вселенска трка со Кина, Старшип има договор вреден милијарди долари за превоз на астронаутите на НАСА до површината на Месечината, можеби за првпат по програмата „Аполо“.

Маск продолжува да ја истакнува својата долгорочна визија огромното летало да биде искористено за изградба на самоодржлив град на Марс.

Откако пробните летови на Старшип започнаа во 2019 година со кратки тестови на полетување, овие цели изгледаа многу далечни. Но, доколку летот во понеделник биде успешен, тоа ќе означи почеток на нова фаза во развојот на леталото и ќе донесе низа нови ризици.

СпејсИкс во објава на својот интернет-блог призна дека во текот на последните 13 пробни летови намерно го поставувал Старшип на пасивна и безбедна поторбитална траекторија.

Тоа значеше дека дури и во случај целосно да се изгуби контролата врз леталото, тоа веќе се наоѓаше на патека по која повторно ќе навлезе во атмосферата и ќе се спушти на однапред определено место.

Кога Старшип за првпат ќе се обиде да стигне до орбитата, леталото ќе ја изгуби оваа безбедносна предност. Ќе се движи со толку голема брзина и по толку прецизна траекторија што ќе премине во слободен пад околу планетата. Тоа значи дека, доколку се изгуби контролата, нема да може едноставно да биде вратен назад кон Земјата.

Достигнувањето на орбитата ќе му отвори нови можности на Старшип. Тоа би можело за првпат да му овозможи да распореди функционални сателити и да го отвори патот кон идни истражувања на длабоката вселена.

Но, евентуалните грешки создаваат и нови закани.

СпејсИкс соопшти дека Старшип ќе лета многу пониско од вселенските станици со екипаж. Висината на леталото ќе биде околу 275 километри, додека Меѓународната вселенска станица орбитира на околу 400 километри, а кинеската вселенска станица „Тјангонг“ работи на висина поголема од 340 километри. Сепак, доколку се изгуби контролата врз Старшип додека е во орбитата, тој би можел да се судри со активни сателити или друга вредна опрема.

Поради тоа, компанијата соопшти дека доколку во првите минути од летот во понеделник се појават знаци на дефект, може да го откаже планираното палење на моторите и да го задржи Старшип на поторбитална траекторија.

Вонредниот професор по воздухопловно и вселенско инженерство на Универзитетот во Илиноис, Џозеф Гонзалес, изјави дека многу работи може да тргнат наопаку. Според него, може да дојде до истекување во погонските системи или моторите да не се запалат, што би можело да остави нефункционален објект во орбитата кој би претставувал опасност.

Додека СпејсИкс се подготвува со ова досега невидено летало да ја преобликува индустријата за вселенски лансирања, а можеби и иднината на човештвото во вселената, компанијата истовремено се соочува со низа инженерски предизвици.

Иако се очекува во мисијата во понеделник за првпат да бидат распоредени оперативни сателити, таа и натаму се смета за пробен лет. СпејсИкс внимателно ќе ги следи последните измени направени на леталото.

За време на последната пробна мисија во јули, ракетниот засилувач Супер Хеви, кој му го обезбедува почетниот потисок на Старшип при полетувањето од лансирната рампа, успеал повторно да запали само осум од своите 13 мотори непосредно пред обидот за вертикално слетување во Заливот.

Проблемот не влијаел врз севкупниот успех на мисијата, но контролираното и безбедно слетување е од суштинско значење за долгорочните способности на Старшип. Компанијата сака ракетата да може повеќепати да се користи и повторно да биде „фатена“ од лансирната кула.

СпејсИкс соопшти дека направил повеќе приспособувања за решавање на постојните проблеми со моторите на засилувачот Супер Хеви, вклучително и хардверски измени за подобрување на филтрирањето и софтверски промени за зголемување на сигурноста при повторното палење на моторите.

Сепак, Супер Хеви нема да се врати на копното, туку повторно ќе се обиде да изведе пробно слетување над океанот.

Во меѓувреме, горниот дел на Старшип, кој се нарекува и вселенски брод, ќе ги активира сопствените мотори и ќе продолжи да лета по поторбиталната траекторија.

Како безбедносна мерка, СпејсИкс соопшти дека ќе го набљудува леталото околу 20 минути пред повторно да ги активира моторите за влегување во орбитата околу Земјата. Компанијата сака да се увери дека системите што можат да го насочат леталото назад кон безбедно слетување, како и нивните резервни системи, функционираат правилно.

Повеќето досегашни пробни летови на Старшип траеја нешто повеќе од еден час и сите се одвиваа по поторбитална траекторија. Но, во понеделник леталото би можело да остане во вселената околу 10 часа, да постави во орбитата група од 26 сателити Старлинк и шестпати да ја обиколи планетата.

Потоа леталото ќе се обиде безбедно да се врати низ атмосферата и контролирано вертикално да слета во Тихиот Океан, во близина на брегот на Чиле.

Како и кај засилувачот Супер Хеви, контролираното слетување на вселенскиот брод е од суштинско значење. Компанијата сака со тоа да го отвори патот кон идни обиди леталото да слетува во рацете на лансирната кула за повторно да може да биде користено.

СпејсИкс никогаш досега не извел ваков маневар. Маск претходно навести дека компанијата би можела да се обиде да го направи тоа за време на пробниот лет во понеделник, но на крајот се откажа од планот.

Маск овој месец, за време на технолошката конференција „Ол-ин самит“, изјави дека најмногу се загрижени леталото да не се распадне над копно и остатоци да паднат врз луѓето, додавајќи дека во таков случај нивната популарност „многу брзо би се намалила“.

За време на два последователни пробни лета во 2025 година, Старшип ненадејно експлодирал, при што остатоци паднале над и во близина на населени подрачја на островите Туркс и Каикос и на Бахамите. Тоа предизвикало гнев кај дел од локалното население.

Горниот дел од двостепена орбитална ракета никогаш досега не бил фатен и повторно употребен, па остануваат уште многу предизвици.

При враќањето во Земјината атмосфера, леталото ќе мора да издржи температури кои може да надминат 1.370 Целзиусови степени. СпејсИкс сè уште го усовршува специјалниот заштитен слој на надворешноста на леталото, познат како топлински штит, кој треба да му овозможи да остане неоштетено при повторното навлегување во атмосферата.

Гонзалес изјави дека при орбитален лет топлинскиот штит ќе биде изложен на нешто повисоки температури отколку за време на поторбиталните пробни летови. Според него, следниот лет ќе обезбеди многу нови информации, а повторното навлегување во атмосферата ќе биде многу потешко од она што леталото го искусило при претходните лансирања.

Гонзалес додаде дека снимките од топлинскиот штит на Старшип по претходните летови покажувале загрижувачки траги од прегорување и дека СпејсИкс ќе мора да го ограничи овој ефект за Старшип да може безбедно да го преживее враќањето во Земјината атмосфера со орбитална брзина.

Пронаоѓањето начин и засилувачот Супер Хеви и леталото Старшип безбедно да слетаат и повторно да бидат употребени претставува составен дел од долгорочната визија на СпејсИкс.

Инженерите на компанијата оваа способност ја нарекуваат „светиот грал на ракетната технологија“. Вообичаено, целите ракети или големи делови од нив се отфрлаат по секој лет, но нивната повторна употреба може значително да ги намали трошоците по мисија.

Досега ниту едно целосно лансирно летало не било целосно повторно употребливо. СпејсИкс смета дека постигнувањето на оваа цел драматично ќе ја намали цената за испраќање товар во орбитата.

Само ваква ракета би можела да го отвори патот кон иднината што ја замислуваат Маск и другите визионери во вселенската индустрија – иднина во која луѓето живеат и работат во населби во вселената.

Маск започнал да ја развива идејата за Старшип во средината на 2010-тите години. Размислувал за имиња како „Меѓупланетарен транспортен систем“ и „џиновска ракета“.

Како што самиот призна на еден собир во 2021 година, концептот бил толку неверојатно тежок за реализација што имало моменти кога се прашувале дали воопшто ќе успеат да го остварат.

Идејата се развивала низ годините и прераснала во огромна челична конструкција, која почна да полетува дури откако СпејсИкс во 2023 година започна со пробни летови во целосен размер. Оттогаш компанијата произведе повеќе верзии на леталото.

Маск верува дека дури сега, со третата верзија на Старшип, СпејсИкс стигнал до вистинската фаза.

Маск овој месец изјави дека е уверен оти конструкцијата има способност за целосна повторна употреба. Тоа беше еден од првите случаи кога тој изрази толку голема увереност во оваа можност.

Сепак, пред компанијата и натаму стојат тешки инженерски пречки.

Иако Маск изјави дека е задоволен од работата на најновата верзија на топлинскиот штит на Старшип, СпејсИкс сè уште собира податоци. Неколку од сателитите Старлинк што ќе бидат дел од летот во понеделник ќе бидат опремени со камери кои по нивното распоредување ќе бидат насочени кон надворешноста на Старшип за да ги анализираат плочките отпорни на високи температури.

Покрај предизвикот со повторната употреба, СпејсИкс се соочува и со неколку инженерски проблеми без преседан во подготовките на Старшип за истражување на длабоката вселена.

На пример, за да може да слета на Месечината во рамките на мисијата на НАСА, Старшип ќе мора да наполни гориво додека се наоѓа во ниска орбита околу Земјата, пред да се упати кон Месечината.

За тоа ќе биде потребно пренесување екстремно разладено ракетно гориво меѓу повеќе летала Старшип во вселената.

Таков потфат никогаш досега не бил изведен во историјата на вселенските летови. За една мисија на Месечината, СпејсИкс можеби ќе мора да го изврши овој пренос на гориво десет или повеќе пати.

Со почетокот на оперативната употреба на Старшип, доколку визијата на Маск се оствари, тоа би можело да значи големи промени за одредени заедници на Земјата.

Жителите во близина на Старбејс, градот на СпејсИкс во јужен Тексас, веќе се соочуваат со последиците од лансирањето на најголемата ракета некогаш создадена неколкупати годишно во нивното непосредно соседство. Звучните удари може да бидат гласни колку и истрели од оружје, а вибрациите може да бидат регистрирани како мали земјотреси.

Додека дел од жителите го прифаќаат присуството на СпејсИкс, група граѓани во април поднесе тужба, тврдејќи дека летовите на Старшип предизвикуваат штета на нивниот имот. Компанијата, пак, тврди дека дури и ако жителите докажат дека штетите се поврзани со Старшип, последиците не биле намерно предизвикани.

Гонзалес изјави дека неговото семејство, кое живее во Тексас, му кажува дека ѕидовите на нивниот дом се тресат при секое лансирање. Тој вели дека лично ги сака лансирањата, но неговото семејство не е толку воодушевено.

Маск планира значително да ја зголеми зачестеноста на лансирањата на Старшип. Неговата цел е леталото наскоро да се лансира еднаш или двапати месечно, а на крајот дури и еднаш на час.

За да ја постигне оваа зачестеност, СпејсИкс ги проширува своите операции на уште две локации.

Најпрво компанијата се проширува на Вселенскиот брег на Флорида, каде што веќе се наоѓаат едни од најфреквентните космодроми во светот - Вселенскиот центар „Кенеди“ на НАСА и Станицата на вселенските сили „Кејп Канаверал“.

Потоа компанијата планира да изгради лансирен комплекс вреден 100 милијарди долари во јужниот дел на Луизијана, регион од кој досега никогаш не била лансирана орбитална ракета.

Набргу по објавувањето на плановите во август, Маск на социјалната мрежа Икс изјави дека објектот во Луизијана на крајот ќе има повеќе од 10 лансирни кули, ќе овозможува повеќе од 30 летови на Старшип дневно и ќе стане најголемото место за лансирање на Земјата.

Иако овие цели може да изгледаат невообичаено амбициозни, а Маск честопати го потценува времето потребно СпејсИкс да достигне одредени пресвртници, инженерските експерти укажуваат на големиот број талентирани стручњаци во компанијата и нејзината докажана способност да решава сложени технички предизвици.

Сомнежите што во минатото ги изразуваа критичарите честопати не се остваруваа. Пред една деценија, експертите од индустријата се сомневаа дека компанијата ќе успее повторно да користи делови од ракетата Фалкон 9.

Денес Фалкон 9 е убедливо најчесто лансираната ракета во светот и го промени начинот на кој другите производители на ракети пристапуваат кон проектирањето и развојот.

Гонзалес од Универзитетот во Илиноис изјави дека СпејсИкс навистина го променил начинот на кој функционира вселенската индустрија и дека по неговиот пример се појавиле голем број нови компании.

Сепак, СпејсИкс јасно стави до знаење дека со зголемувањето на бројот на летови на Старшип, бројот на летови на ракетите Фалкон 9 ќе се намалува.

Се очекува ова да има далекосежни последици за пошироката вселенска индустрија, а сите ефекти сè уште не се целосно познати.

Овој преоден период, како што го опиша еден аналитичар, веќе предизвикува загриженост. Повлекувањето на Фалкон 9 би можело да создаде тесно грло за комерцијалните вселенски компании кои сакаат да испраќаат товар во орбитата.

Исто така, нема гаранција дека Старшип ќе ја пополни оваа празнина, бидејќи СпејсИкс јавно не соопштил дали ќе го продава расположливиот простор во ракетата на комерцијални клиенти.

Извршниот директор на германската компанија за посредување при лансирања и услуги за интеграција „Егзолонч“, Роберт Спролс, смета дека дел од реакциите околу повлекувањето на Фалкон 9 може да предизвикаат паника, но додава дека речиси и нема сомнеж оти побарувачката за вселенски лансирања ја надминува понудата.

Спролс истакна дека оваа побарувачка ќе ги зголеми цените и дека не очекува состојбата да се промени во догледна иднина.