Се преиспитуваат вистинските мотиви зад повиците на американските компании за „забавување“ на вештачката интелигенција

Додека безбедносните ризици поврзани со напредните системи за вештачка интелигенција, вклучително и можноста тие да ги надминат капацитетите за човечки надзор и да бидат злоупотребени за кибернетски закани, остануваат во центарот на вниманието, се појавуваат и ставови дека вистинската цел на американските компании би можела да биде задржување на контролата врз развојот на технологијата и зацврстување на нивната технолошка доминација.

Дебатата за „забавување“ на вештачката интелигенција не се сведува само на прашањето дали нејзиниот развој треба да запре или да продолжи. Таа ги опфаќа и прашањата кој ќе ги утврдува безбедносните правила, како тие ќе влијаат врз конкуренцијата и какви економски резултати ќе произлезат од огромните инвестиции.

Во дискусијата за брзината на развојот се вклучи и Кина, најголемиот конкурент на американските компании.

Како одговор на настојувањата на американската администрација и компаниите да доминираат во секторот и да ги определуваат стандардите, Кина предлага соработка во областите во кои различните страни имаат предности, без притоа да се забавува технолошкиот напредок.

По повиците за „забавување“, бројни аналитичари од политичкиот и технолошкиот сектор посочија дека ваквите иницијативи, особено кога доаѓаат од водечките компании, би можеле да послужат за забавување на конкурентите и зачувување на постојните пазарни позиции.

Во анализата на пазарите за вештачка интелигенција, објавена на 24 јуни од Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД), се наведува дека во одредени сегменти од секторот постои висока пазарна концентрација.

Според анализата, компаниите што први влегле на пазарот и оние што контролираат повеќе фази од производствениот и услужниот процес имаат значителна предност. Концентрацијата во областите како инфраструктурата, податоците, чиповите и услугите во облак дополнително може да ја зацврсти нивната пазарна моќ.

Овие структурни карактеристики отвораат прашања за влијанието на повиците за забавување врз конкуренцијата.

Дел од критичарите одат и чекор понатаму, оценувајќи дека заедничкото ограничување на брзината на развојот од страна на водечките компании би можело да функционира како таканаречен „мек картел“, односно неформален механизам за ограничување на конкуренцијата.

Во анализа објавена на 15 септември во списанието „Форбс“ се наведува дека воспоставувањето заеднички правила под изговор на безбедноста би можело да го отежне влезот на нови компании на пазарот и да ја зајакне позицијата на постојните лидери.

Џулија Картрајт од Американскиот институт за економски истражувања, во изјава за „Фокс бизнис“ на 25 септември, оцени дека заедничките правила за компаниите што развиваат вештачка интелигенција би можеле да им одат во прилог на веќе етаблираните компании, создавајќи дополнителни пречки за новите конкуренти.

Картрајт предупреди и на можноста од појава на „проблем на колективно дејствување“ доколку американските компании се ограничат себеси, а кинеските конкуренти не ги почитуваат истите правила.

Во анализа подготвена од Истражувачката служба на Конгресот на САД, објавена на 28 септември, се наведува дека, според дел од аналитичарите, заедничките повици на водечките компании за забавување на развојот би можеле да доведат до намалување на капиталните трошоци, зголемување на профитабилноста и одржување на високите пазарни вреднувања.

Вонредниот професор д-р Ашиш Луител од Универзитетот Камберлендс во САД, кој се занимава со истражувања во областа на вештачката интелигенција, нагласи дека не треба да се занемари комерцијалната димензија на дебатата за безбедноста.

Според него, заедничките безбедносни стандарди би можеле да ја зацврстат позицијата на постојните пазарни лидери, додека одредени предлози би можеле да создадат поголем притисок врз кинеските конкуренти што работат со пониски трошоци.

Вонредниот професор д-р Никхил Нарен од Правниот факултет при Глобалниот универзитет Џиндал во Индија посочи дека безбедносните прашања не можат целосно да се одвојат од комерцијалните и стратешките интереси.

Тој нагласи дека безбедноста може да биде причина компаниите да го забават развојот, но конкуренцијата е значаен фактор што определува до кој степен тие навистина можат да го направат тоа.

Можноста државите и компаниите што претходно стекнале технолошка предност да имаат поголемо влијание врз утврдувањето на стандардите отвора прашање дали правилата на пазарот ќе ги определуваат токму оние што први влегле во него.

Ваквиот пристап потсетува на историските дебати поврзани со индустријализацијата и климатските политики.

Развиените земји во минатото оствариле значителни економски придобивки преку индустриски раст придружен со високи емисии на јаглерод, додека построгите еколошки правила почнале интензивно да се разгледуваат во период кога земјите во развој започнале слични процеси на економски напредок.

Иако на глобално ниво постои широка согласност за потребата од безбедносни стандарди во областа на вештачката интелигенција, дебатата сè повеќе се насочува кон тоа кој ќе ги определува, под какви услови и кој ќе има економска корист од нив.

Луител нагласува дека безбедносните предлози не треба да се оценуваат само според тоа кому му одат во прилог, туку и според тоа дали предложените механизми навистина ги намалуваат ризиците.

„Безбедноста може да биде причина за притискање на сопирачката, но конкуренцијата определува колку силно компаниите можат да ја притиснат“, изјави Нарен.

Друга важна димензија на дебатата е прашањето кога компаниите ќе почнат да остваруваат поврат на огромниот капитал вложен во развојот на вештачката интелигенција.

Според истражување на американската инвестициска банка „Голдман Сакс“, се очекува глобалните инвестиции во вештачка интелигенција во 2026 година да надминат еден билион долари, додека инвестициите во САД би можеле да достигнат приближно 581 милијарда долари.

Во истражување објавено на 1 септември од Бизнис-школата Вортон при Универзитетот во Пенсилванија се проценува дека инвестициите на големите технолошки компании во инфраструктура за вештачка интелигенција во 2026 година ќе достигнат околу 755 милијарди долари, а во 2027 година би можеле да надминат еден билион долари.

Истражувањето посочува дека за инвестициите од ваков обем да бидат економски оправдани, неопходно е значително зголемување на продуктивноста благодарение на вештачката интелигенција.

Овие податоци го отвораат прашањето дали компаниите бараат поконтролирано темпо на развој исклучиво заради управување со безбедносните ризици или, пак, имаат потреба од привремено забавување за да ги согледаат економските резултати од досегашните инвестиции.

Американскиот инвеститор Мајкл Бери, во изјава за финансискиот портал „Барчарт“, оцени дека повиците за забавување од раководствата на „ОпенАИ“ и „Антропик“ всушност им одат во прилог на самите компании.

Според Бери, во услови кога конкурентите брзо го намалуваат технолошкото заостанување, постојните лидери би можеле да имаат корист од забавувањето, додека безбедносните аргументи би можеле да ги одржат високите очекувања за технологијата пред евентуалното излегување на компаниите на берзата.

Бери смета и дека повиците за забавување можеби прикриваат реално намалување на темпото на раст, бидејќи одржувањето на досегашните високи стапки на развој станува сè потешко.

Огромните инвестиции и високите пазарни вреднувања на компаниите што развиваат вештачка интелигенција поттикнуваат дебати за можноста од создавање финансиски меур во технолошкиот сектор.

Основачот на инвестициската компанија „Бриџвотер асошиејтс“, Реј Далио, во објава во јануари предупреди дека експанзијата на вештачката интелигенција се наоѓа во „раните фази на финансиски меур“.

Тој оцени дека сегашниот инвестициски тренд достигнал приближно 80 проценти од нивото забележано во периодите што претходеле на берзанскиот крах во 1929 година и на пукањето на интернет-меурот на почетокот на 2000-тите.

Извршниот директор на „ОпенАИ“, Сем Алтман, исто така се согласи со оценката дека во секторот постои финансиски меур, посочувајќи дека инвеститорите можеби се „претерано ентузијастички“ настроени кон технологијата.

Бил Герли од американската инвестициска компанија „Бенчмарк“ предупреди дека финансискиот меур во секторот за вештачка интелигенција би можел да заврши со значително пазарно приспособување, поради што компаниите би биле принудени повторно да ги преиспитаат своите високи трошоци и пазарни вреднувања.

Слични ризици се посочуваат и во анализите на финансиските институции.

Банката на Англија во октомври 2025 година предупреди дека пазарните вреднувања на технолошките компании, особено на оние насочени кон вештачката интелигенција, изгледаат високи и дека евентуалното намалување на очекувањата би можело да предизвика нагли корекции на финансиските пазари.

Извршниот директор на компанијата „Антропик“, Дарио Амодеи, во текст објавен на 12 септември нагласи дека брзиот напредок на вештачката интелигенција бара урамнотежен, контролиран и координиран пристап за да се обезбеди нејзин безбеден развој.

Според Амодеи, стратегијата на координирано и умерено темпо на развој овозможува дополнително време за подобро разбирање на технологијата, унапредување на оперативните капацитети, воспоставување безбедносни механизми и спроведување на неопходните тестирања.

По неговата изјава, повиците за забавување на развојот на моделите за вештачка интелигенција предизвикаа широка дебата.

Дел од раководителите на технолошките компании и политичките претставници изразија загриженост дека забавувањето би можело да доведе до поголема концентрација на пазарната моќ и да ѝ обезбеди конкурентска предност на Кина.

Администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп, наместо воведување нови регулативи што би го забавиле развојот на вештачката интелигенција, се залага за пристап што ги поттикнува иновациите.

Трамп претходно тврдеше дека се води „болен заговор“ поврзан со можноста вештачката интелигенција да излезе од контрола, а истовремено оцени дека забавувањето на развојот на оваа технологија би ѝ донело предност на Кина.